richardengelfriet.nl

Home » Politiek en samenleving » De bullshit analyse in een VPRO documentaire over bullshit banen

De bullshit analyse in een VPRO documentaire over bullshit banen

Onderstaande tekst is een bewerking van de speech die ik op maandag 17 juni 2019 gaf in de LocHal in Tilburg. Aanleiding was de VPRO Tegenlicht documentaire over bullshit banen.

In de VPRO documentaire over bullshit banen maken we onder meer kennis met Katinka. Haar relaas zal voor veel mensen herkenbaar zijn: je gelooft ergens met ziel en zaligheid in, maar toch luisteren mensen niet naar je. Je advies verdwijnt in een la. Iemand zegt tegen je ‘ernaar te zullen kijken’, om vervolgens nooit meer iets van zich te laten horen. In dezelfde categorie: ‘we nemen het mee’, ‘interessante gedachte’ en ‘u hoort nog van ons’.

Als je vaak dit gevoel hebt, heb je volgens de Amerikaanse antropoloog David Graeber een bullshit baan. Volgens hem is een bullshit baan een baan waarvan de werknemer zelf zegt dat het bullshit is. Ik vermoed dat Katinka’s baan aan die definitie voldoet.

Wat is bullshit?
Bullshit is een serieuze tak van sport in de wetenschap. De filosoof Harry Frankfurt schreef in 2005 zijn beroemde essay ‘On Bullshit’. Hij stelt dat bullshit iets anders is dan liegen. Een leugenaar is bezig met het verhullen van de waarheid. Een bullshitter geeft niets om de waarheid. Hij wil alleen maar overtuigen en indruk maken. En dat klinkt heel verwerpelijk, maar in de praktijk kan bullshit juist een enorme aantrekkingskracht hebben. Laat ik dat even uitleggen aan de hand van twee voorbeelden.

Als ik een boek zou schrijven met het advies om vooral veel groente en fruit te eten, regelmatig te bewegen, terughoudend te zijn met alcohol en voldoende nachtrust te nemen, dan spreek ik de waarheid. Ik denk alleen dat zo’n boek weinig tot de verbeelding zal spreken.

Als ik een bullshit sausje aan mijn boek zou toevoegen door ineens te beginnen over een Wake up your inner body and soul-dieet waarbij u op maandag een vezelrijke maaltijd met broccoli moet eten, op dinsdag schaaldieren met koolhydraatarme rijst, dat u dan op woensdag een glas rode wijn mag mits u op vrijdag de niet-biologische suikers laat staan, terwijl u wel plantaardig linksdraaiende honing op uw boterham smeert en op zaterdag een ingewikkeld pastagerecht moet bereiden met quinoa, anti-oxidanten en mierikswortel die bereid is op 12 Tibetaanse klankschalen, dan zou het zomaar kunnen dat ik mijn boek morgen mag bespreken in Koffietijd. Zo’n bullshit sausje over een vrij braaf en allang bekend advies is één van de mogelijke verklaringen van het succes van het Pioppi-dieet, Sonja Bakker en Montignac.

Datzelfde bullshit sausje zien we ook bij sommige consultants. Stel dat in uw organisatie jarenlang de ene na de andere langetermijnplanning de soep in liep. De kans is groot dat iemand op enig moment gaat voorstellen om eens wat minder ver vooruit te plannen. Om voortaan kleinere stapjes te zetten en meer tussentijds te overleggen in plaats van een jaarlijkse vergadering waarin we samen constateren dat alles weer anders is gelopen dan we vorig jaar dachten.

Maar ja, zo’n voorstel klinkt wel heel saai. En daar is weinig geld aan te verdienen. En zie daar het succes van de agile methodiek die veel organisaties tegenwoordig omarmen. Dan blijkt er ineens een agile manifesto te zijn dat net zo heilig is als de Tien Geboden die Mozes ontving op de Sinaïberg. En dankzij dat manifesto moeten volwassen mensen, die dan ineens product owners heten, ’s ochtends sprints met elkaar doen en scrummend hun roadmap backloggen door postits op het juiste plekje te plakken.

Inderdaad, zo makkelijk kan bullshit ontstaan. Als je er eenmaal op gaat letten, zie je het overal. Een secretaresse zijn we management assistent gaan noemen. ‘Ik ben manager social media’ doet het beter op een borrel dan ‘ik zit de hele dag op Twitter’ en een agile lean corporate business gardening innovator kan waarschijnlijk een hoger uurloon bedingen dan een medewerker buitendienst. En dan heb ik het nog niet eens over mensen die een bijeenkomst meetup noemen.

Bullshit analyse: 320 mensen geven hun mening in een online enquete
En dan nu naar de bullshit banen. Natuurlijk zijn er mensen die hun werk als zinloos ervaren. En dat is heel vervelend. Maar dat mag geen excuus zijn om je niet meer te bekommeren om de waarheid. Om niet meer kritisch te kijken naar de onderbouwing van je verhaal. En dat is helaas wat David Graeber en de VPRO-documentairemakers aan de lopende band doen. Ze maken zich schuldig aan precies het soort bullshit waar Harry Frankfurt het over heeft.

Laten we bij het begin beginnen: Graeber baseert zich enkel op opiniepeilingen. Hij gebruikt voor zijn verhaal een peiling onder 843 Britten. Van die 843 mensen zeggen ruim 320 mensen in een online enquete gehouden op 10 en 11 augustus 2015, dat ze denken dat hun baan ‘geen betekenisvolle bijdrage’ levert aan de wereld. Hoe representatief deze 843 mensen zijn weten we niet. En of in pak ‘m beet 1952 meer of minder mensen hun werk betekenisvol vonden weten we ook niet. We weten alleen dat middenin de zomervakantie van 2015 ruim 320 mensen in een online enquete twijfelen aan de bijdrage die hun baan levert aan de wereld.

Let op, de vraag in die online peiling was dus niet of mensen een ‘bullshit baan’ hebben. De vraag was ook niet of mensen vinden dat de wereld beter af zou zijn zonder hun baan. We moeten het doen met de mening van 320 mensen die vinden dat hun baan geen betekenisvolle bijdrage levert aan de wereld.

Ik vind de vraag of je een betekenisvolle bijdrage levert aan de wereld nogal grotesk. Ik ken zelfs artsen en onderwijzers die daar wel eens aan twijfelen. Maar volgens de interpretatie van Graeber over de mening van deze 320 respondenten hebben zelfs die artsen en onderwijzers dus een bullshit baan.

Opmerkelijk is dat andere enquetes een heel ander beeld schetsen. Zo geven bij het CBS meer dan 90% van alle 42 duizend (!) ondervraagde Nederlanders aan ‘tevreden’ en zelfs ‘heel tevreden’ te zijn over hun werk. En een groot internationaal onderzoek onder meer dan 100.000 werknemers laat zien dat slechts 8% van de mensen hun baan zinloos vinden.

Overigens is het maar zeer de vraag of een opiniepeiling een goede graadmeter is van de werkelijkheid. Wat zou u ervan vinden als we het aantal WW’ers voortaan vaststellen aan de hand van de mening van het 1Vandaag opiniepanel? De cijfers van het UWV lijken mij een stuk betrouwbaarder. En kent u die opiniepeiling nog uit de jaren negentig waarbij we massaal aangaven geen behoefte te hebben aan mobiel bellen?

Dat probleem doet zich ook voor bij Graeber. Want een 66-jarige beleidsambtenaar kan zijn werk als bullshit ervaren, terwijl een starter die maar niet aan de bak komt precies dezelfde baan heel zinvol kan vinden. Dat iemand van mening is dat hij een bullshit baan heeft, wil dus nog niet zeggen dat we te maken hebben met een bullshit baan die geen enkele waarde heeft voor de maatschappij. Laat staan dat het verstandig is om op basis van die meningen dan maar de conclusie te trekken dat we alle bullshit banen moeten opheffen.

Waar is die bullshit baan?
En alsof dat al niet problematisch genoeg is, zien we in de documentaire ineens Eilis Lawlor met haar onderzoek waarin ze stelt dat elke pond die we investeren in een bankier leidt tot 7 pond schade aan de samenleving. En bij reclamemakers zou de schade zelfs 1 op 11 zijn, terwijl een pond die je investeert in een crechemedewerker juist 11 pond zou genereren.

Die berekeningen zijn op zijn zachtst gezegd discutabel. Zo schrijft Lawlor de volledige schade van de crisis toe aan alle medewerkers uit de bancaire sector. Dat is precies hetzelfde als Geert Wilders die alle moslims de schuld geeft als ergens uit naam van de islam een terroristische aanslag wordt gepleegd. Dat is tendentieus, ongefundeerd en nodeloos kwetsend. Ook wel bekend als geen stijl.

Verder laten die berekeningen buiten beschouwing dat bankiers, reclamemensen en crechemedewerkers met elkaar verbonden zijn. Dankzij reclamemensen en bankmedewerkers die hun kinderen naar de creche brengen, ontvangen medewerkers van die creche salaris. En salaris stort je op een bankrekening. Maar misschien is dat wel bij een hele foute bank die geld investeert in wapens of milieuvervuiling. Gelukkig heeft de Triodos bank reclamemensen in dienst om crechemedewerkers te vertellen dat ze kunnen overstappen naar een verantwoord alternatief.

Maar het grootste probleem is dat de documentaire met die berekeningen van mevrouw Lawlor overstapt op een andere definitie van bullshit banen. Nu is niet meer bepalend of iemand zelf vindt dat zijn baan bullshit is, maar is leidend wat de schade of opbrengst van een baan is volgens een dubieuze rekenmethode.

Zo kunnen we wel aan de gang blijven. Ik vind bijvoorbeeld de beroepen paragnost, agile coach en KNVB woordvoerder typische voorbeelden van bullshit banen. Van mij mogen we die vandaag nog opheffen. Maar ja, als we banen willen opheffen, welke definitie gebruiken we dan en om hoeveel banen gaat het dan?

David Graeber als Central Bullshit Officer
Lieve mensen, ik weet niet wat u hier allemaal van vindt, maar volgens mij begint het aardig te stinken. En het stinkt niet naar bullshit banen, maar naar een bullshit documentaire met David Graeber als Central Bullshit Officer.

Laat ik nog wat voorbeelden geven om dit te onderbouwen. Naast zijn selectieve shopgedrag in antwoorden op enquetes hoor ik Graeber stellen dat er momenteel ‘geen politieke stabiliteit is’. Pardon? In welke bananenrepubliek leeft die man? Hoeveel staatsgrepen heeft u de afgelopen 50 jaar geteld in Nederland? Of in de rest van de wereld? Ik zal u even helpen: sinds 1970 is het aantal staatsgrepen wereldwijd afgenomen. Daarnaast is het aantal democratieën toegenomen. Het zijn er momenteel meer dan 100, tegenover slechts 52 in 1989. En zou Graeber weten dat er wereldwijd nog nooit zo weinig oorlog is geweest als nu?

Maar het bullshit hoogtepunt bereiken we als Graeber in de documentaire stelt dat we leven in een samenleving waar gemeenschapsbanden zijn vernietigd. Iedere eerstejaars sociologie kan je vertellen dat gemeenschapsbanden zijn veranderd. We gaan niet meer naar de kerk, maar naar Coldplay. We blijven niet in ons dorp, maar maken vrienden over de hele wereld. En vergeet Graeber even de massale stille tocht na het schietincident in Utrecht? De saamhorigheid na het ongeluk met de Stint in Oss? Ons massale juichen na de winst van Duncan Laurence bij het Songfestival? De euforie rond Max Verstappen? En de fantastische inzet van miljoenen Nederlanders als vrijwilliger?

Ondanks de wagonlading aan bewijs dat Graeber maar wat zit te raaskallen, gaat de bullshit maar door in die documentaire. Zo stelt de Amerikaanse antropoloog dat middelmanagers van DHL eigenlijk niets doen, behalve toezicht houden op elkaar. Wat is dat nu weer voor absurde generalisatie? Natuurlijk zal zo’n middelmanager best eens het gevoel hebben dat bepaalde onderdelen van zijn werk onzinnig zijn, maar dat wil niet zeggen dat al het werk dat hij verricht bullshit is. Zo werkt het in bijvoorbeeld de zorg ook. Een verpleegkundige wil het liefst mensen helpen. De bureaucratie die daar helaas bij hoort, kan een bullshit-onderdeel zijn in de ogen van de verpleegkundige, maar heel waardevol voor de manager die daarboven zit. Die moet immers aan de door ons gekozen politici uitleggen wat er allemaal in zo’n ziekenhuis gebeurt met onze belastingcenten.

Vervolgens suggereert Graeber dat het feodale stelsel misschien wel beter werkte dan onze huidige arbeidsmarkt. Alsof in dat feodale stelsel geen horigen en lijfeigenen rondliepen met het gevoel een bullshit baan te hebben. En aan het eind van de documentaire beweert hij dat ’99.9% van alle mensen de hele dag hun mond moet houden’. Wie ooit 1 minuut op Twitter heeft gekeken, zou wensen dat Graeber gelijk heeft. Je mond houden, dat deed je in de jaren vijftig.

Hoe kritisch zijn de documentairemakers?
Ook de documentairemakers gaan weinig kritisch te werk en serveren hun documentaire met een stevige bullshit saus. Zo horen we de voiceover zeggen: ‘In de kantoortuin kun je maar beter je mond houden. Anders kom je niet hogerop’. Pardon? Waar blijkt dat nu weer uit? Is er dubbelblind onderzoek gedaan naar het verschil tussen wel en niet je mond open trekken en succes op de werkvloer? Zijn Elon Musk, Steve Jobs en Nelson Mandela succesvol omdat ze braaf hun mond hebben gehouden?

Later roept de voiceover dat kappen met je bullshitbaan heel moeilijk is. Ik weet niet in welk parallel universum die documentairemakers leven, maar de stap van agile coach naar vrachtwagenchauffeur lijkt mij een stuk eenvoudiger dan omgekeerd. Of heb ik ergens een grootschalig veldonderzoek gemist? Ik hoor het graag.

Verademing
De bullshit saus over bullshit banen is enorm. Maar dat wil niet zeggen dat ik me heb zitten ergeren aan Graeber of die documentaire. Integendeel, ik vond het een verademing. Vergeet niet dat we 100 jaar geleden nog mensen hadden die als slaaf hebben gewerkt. Dat we in 1874 met het kinderwetje van Van Houten pas de eerste stap hebben gezet tegen kinderarbeid. En vergeet ook niet dat we pas in 1956 de Wet handelingsonbekwaamheid hebben afgeschaft. Die wet bepaalde dat een vrouw als ze ging trouwen automatisch werd ontslagen.

In dat licht is het fijn te horen dat we ons nu druk maken om een online enquete waarin ruim 320 mensen aangeven niet elke dag het gevoel te hebben een betekenisvolle bijdrage te leveren aan de wereld.

Voor de goede orde, we hebben nog genoeg te doen voor een betere arbeidsmarkt. Ik maak me zorgen om aantoonbare problemen, zoals starters en arbeidsgehandicapten die niet aan de bak komen. Mensen met 4 rommelbaantjes die in de rij staan bij de voedselbank. Discriminatie op basis van je achternaam. En ik ondersteun van harte de prachtige voorstellen die Ton Wilthagen, de tweede spreker op de bijeenkomst van 17 juni, doet om die problemen op te lossen.

Maar om nu op basis van een bullshit analyse van Graeber en de VPRO voor te stellen om alle bullshit banen maar af te schaffen, gaat mij veel te ver. Al kan het voor iemand die het gevoel heeft een bullshit baan te hebben natuurlijk best vervelend zijn. Maar dan is het advies simpel: stop ermee en kies een ander vak. We leven nu in de allerbeste tijd om dat te doen. Vroeger werd je timmerman omdat je vader dat ook was. En bleef je dat je hele leven. Tegenwoordig wisselen volgens het CBS zo’n 900.000 mensen per jaar van baan. Mehdi Horstmanshoff, die we zien in de documentaire, is één van hen. Hij was manager social media en is nu frezer. Gefeliciteerd Mehdi, laat jouw stap een voorbeeld zijn voor iedereen die zegt dat je maar lastig van baan zou kunnen wisselen.

Advies aan mensen met een bullshit baan
En lieve Katinka, die ik in het begin van mijn presentatie aanhaalde, get real. Dat er niet altijd naar je geluisterd wordt is doodnormaal. Huisartsen die proberen hun patiënten van het roken te krijgen kunnen erover meepraten. Raadsleden die in de oppositie zitten ook. En ik kan u als vader van twee kinderen garanderen dat ook mijn adviezen over het opruimen van kamers en het netjes met mes vork eten regelmatig aan dovemansoren zijn gericht. En toch beschouw ik mijn vaderschap allerminst als een bullshit baan.

Als het je op je werk niet lukt om je adviezen aan de man te brengen, kan dat ook een teken zijn dat je niet goed bent in je werk. Dan is zo’n verhaal over bullshit banen wel een hele eenvoudige manier om jezelf niet in de spiegel te hoeven kijken en je af te vragen of je wel de juiste baan hebt. En als je niet van baan durft te wisselen omdat je dan minder verdient, doen dan gewoon wat Jeffrey Eugenides deed. Die had zijn bullshit baan nodig voor het geld en schreef in de vele uren dat hij eigenlijk niets te doen had zijn prachtige debuut The Virgin Suicides. Dat lijkt mij een stuk zinvoller dan je LinkedIn-profiel updaten of kattenfilmpjes liken.

Laat ik voor alle doemdenkers afsluiten met een hoopvolle boodschap. De vacatures groeien momenteel tot in de hemel. We hebben een schreeuwend tekort aan personeel in de zorg, het onderwijs en de bouw. Dat zijn allemaal nuttige banen waar je echt iets kunt doen. Roepen dat de wereld vergaat omdat uit een opiniepeiling blijkt dat sommige mensen vinden dat ze niet elke dag een betekenisvolle bijdrage leveren aan de wereld vind ik persoonlijk grote bullshit. Kinderen kennis bijbrengen, mensen beter maken en huizen bouwen lijkt mij een stuk nuttiger en harder nodig.


5 reacties

  1. Leo Pot schreef:

    ⭐️⭐️⭐️⭐️⭐️ Raak, raak en nog eens raak!

  2. Najim schreef:

    Geniaal, tijdje niet meer zo gelachen om een stuk.

  3. Ellen Evenhuis schreef:

    Heel goed, check your sources!

    Was de onderbouwing van het basisinkomen in jouw ogen ook bullshit?

    Stemmingmakerij, een mooi gevonden term voor veel psychologische marketing 😊

    • Dag Ellen, dankjewel! Ik weet niet welke onderbouwing van het basisinkomen je bedoelt, maar in algemene zin vind ik dat het idee van een basisinkomen een politiek standpunt is, en niet thuishoort in een wetenschappelijke analyse 😉

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit /  Bijwerken )

Google photo

Je reageert onder je Google account. Log uit /  Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit /  Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit /  Bijwerken )

Verbinden met %s

Vul hier uw emailadres in en ontvang iedere nieuwe column in uw inbox!

Bestel mijn boek ‘De Succesillusie’

%d bloggers liken dit: