richardengelfriet.nl

Home » Managementmythes » McMindfulness: hoe de zelfhulpindustrie knollen voor citroenen verkoopt

McMindfulness: hoe de zelfhulpindustrie knollen voor citroenen verkoopt

Aanbieders van mindfulness doen net alsof er bewijs is dat hun methode ‘werkt’. Dat is niet zo. De mindfulness-industrie hanteert een ratjetoe aan definities, doet tegenstrijdige uitspraken en legt buitensporig veel nadruk op individuele verantwoordelijkheid. Richard Engelfriet legt het uit in 6 problemen en geeft de industrie een simpele oplossing.

Mindfulness is hip, hot and happening. Was het tien jaar geleden nog een zweverige praktijk voor antroposofische zielenknijpers, tegenwoordig kan zelfs een accountant roepen dat hij mindful de jaarrekening heeft opgemaakt. De voordelen van mindfulness zouden legio zijn: minder stress, effectiever werken en lekkerder in je vel zitten.

Dankzij die prachtige claims is er inmiddels een gigantische industrie ontstaan van mindful trainingsbureaus, coachingspraktijken en heuse instituten. Ze pochen graag met prachtige resultaten en beloven hun klanten gouden bergen. De praktijk blijkt een stuk weerbarstiger.

Probleem 1. Het is onduidelijk wat mindfulness is

Er is op dit moment een wildgroei gaande van bureaus, methodes en coaches die allemaal claimen dat ze aan mindfulness doen. De één geeft een veredelde cursus time management, bij de volgende eten de cursisten heel bewust een rozijn en bij weer een ander betekent mindfulness dagenlang op een kussentje zitten in stilte. Er is geen eenduidige definitie van mindfulness. Het ene bureau spreekt van ‘zonder oordeel kunnen waarnemen wat er in het hier en nu plaatsvindt’ terwijl de volgende het heeft over ‘een gemoedstoestand die getypeerd wordt door de bewustwording van de eigen fysieke ervaringen, gevoelens en gedachten, zonder onmiddellijk over te gaan op automatische reacties’.

Critici noemen de mindfulness-industrie al smalend McMindfulness. Ze wijzen op de enorme commerciële belangen van al die aanbieders die allemaal doen wat hen goeddunkt. Het ontbreekt volledig aan heldere richtlijnen of eenduidige aanpakken zoals fysiotherapeuten of tandartsen die kennen.

Probleem 2. De industrie doet claims die ze niet hard kan maken

De mindfulness industrie pocht graag met allerlei wetenschappelijke claims dat mindfulness ‘werkt’. Dat is echter niet het geval. Onlangs waarschuwden 15 wetenschappers, waaronder nota bene een aantal enthousiaste beoefenaars van mindfulness, voor het doen van al te stevige claims in het tijdschrift Perspectives on Psychological Science. De onderzoekers wijzen in hun stuk op rommelige onderzoeksmethoden, kleine onderzoekspopulaties, het ontbreken van controlegroepen, het gebrek aan eenduidigheid en het negeren van de nadelen (!) van mindfulness.

Vergelijk de rommelige status van al dat mindfulness-onderzoek eens met de kennis die we hebben over een medicijn zoals bètablokkers. Van bètablokkers weten we dat ze de hartslag verlagen zodat het hart rustiger gaat pompen en de bloedvaten verwijden. We weten ook precies wat de samenstelling is van het medicijn. Als een arts een hoge bloeddruk constateert, kan hij kiezen om bètablokkers voor te schrijven. Hij kan er ook voor kiezen het advies te geven te stoppen met roken of om meer te gaan bewegen. Van al deze drie methodes kennen we de werking en eventuele bijwerkingen. Mindfulness heeft dat stadium nog lang niet bereikt.

Probleem 3. Volgens de industrie helpt mindfulness altijd. Ook als het niet helpt.

Bewijs of niet, de industrie heeft gelukkig al een antwoord klaar: mindfulness werkt altijd. Ook als het niet helpt. Deze bizarre mindfuck begint bij allerlei prachtige verhalen over wonderbaarlijke genezingen. Beoefenaars van mindfulness en hun docenten rapporteren psoriasis die verdwijnt, meten een lagere bloeddruk en genezen volledig van kanker.

Dat is natuurlijk prachtig. Alleen werkt het niet voor iedereen. Wie de pech heeft dat zijn psoriasis ondanks alle mindfulness toch hardnekkig blijft aanhouden, krijgt van de industrie het advies om dan maar de kwaal te accepteren in plaats van ertegen te vechten. Om het maar eens in mindfulness-jargon te zeggen: The only thing standing between you and being healed is you.

De industrie laat in het midden wie tot welke categorie behoort. Bij welke patiënt zorgt mindfulness ervoor dat de pijn verdwijnt? En welke patiënt moet leren zijn pijn te accepteren? Hoeveel hoop mogen mensen daarbij koesteren? Hoe lang moeten cursisten blijven ‘knokken’ om een betere mindfulnesser te worden en wanneer weten ze dat ze op de top van hun ‘mindfulle’ kunnen zijn?

Probleem 4. Bewust leven is helemaal niet zo ‘natuurlijk’

De mindfulness-industrie spoort hun volgelingen aan om dingen ‘bewust’ te doen. Er bestaat een beroemde mindfulness-oefening waarbij mensen heel bewust een rozijn moeten eten. Maar denk ook aan mindful met kinderen omgaan of mindful even helemaal niets doen. Als het maar met volle aandacht en met vol bewustzijn gebeurt.

Dat klinkt natuurlijk heel nobel, maar het probleem is dat de mens helemaal niet is gemaakt om zo bewust te leven. De mens is geprogrammeerd als automatische piloot. Zonder er al teveel over na te denken, kleden mensen zich ’s ochtends aan, gaan ze haar hun werk en eten hun avondeten. Dat allemaal bewust mindful willen doen, is hetzelfde als Dolf Jansen vragen om langzamer te denken.

En daar doemt de volgende merkwaardige paradox op: de mindfulness-industrie die hun volgelingen oproept om ‘bewuster’ te leven, doet dat meestal ook met woorden als ‘terug naar de oorsprong’, ‘authenticiteit’ en ‘natuurlijk gedrag’. Maar de ambitie om bewuster te leven, is allesbehalve natuurlijk en authentiek. Het is volslagen onnatuurlijk gedrag. Geen mens kan de hele dag bewust leven. Wie gezond en natuurlijk wil functioneren, kan het beste als stelregel aanhouden dat minstens 95% van alle handelingen volslagen onbewust gebeuren. Dàt is goed en natuurlijk gedrag. Mensen die claimen dat ze 95% van hun tijd bewust leven, kunnen beter een afspraak maken bij een goede psycholoog.

Probleem 5. De mindfulness-industrie zorgt voor stress

Wie wil leren om mindful te worden moet hard werken. Eén van de grondleggers van mindfulness, de Amerikaans moleculair bioloog Jon Kabat-Zinn, zegt dat mensen zich moeten bekwamen in ‘doing nothing, on a regular basis, on a systematic basis, in a disciplined way’. Mindfulness is bepaald geen walk in the park.

Beoefenaars van mindfulness zullen merken dat het in de praktijk lastig is om die mooie mindfulness-voornemens te verwezenlijken. Tijdens het bewust eten van een rozijn gaan de gedachten toch ineens naar iemand die nog teruggebeld moet worden. Anderen blijven ’s nachts piekeren over dat moeilijke gesprek dat ze morgen moeten voeren in plaats van mindful in slaap te vallen. Wie zichzelf wil bekwamen in mindfulness, zal merken dat dat vaak helemaal niet zo makkelijk of snel gaat als gehoopt.

Kortom: mindfulness-leerlingen krijgen te maken met teleurstelling en frustratie. Hun mindfulness-leraar zal dan de leerling aanmoedigen om dat weer ‘los te laten’ en het ‘te laten zijn zoals het is’. Maar hoe kunnen mensen tegelijkertijd ‘loslaten’ en het toch blijven proberen?

Natuurlijk zijn er onder de mindfulness-leerlingen ook echte doorzetters. Sommigen zien een mislukking als een challenge om nu drie keer zo hard aan de slag te gaan. Zij gaan bij een tegenslag nog gedisciplineerder in het moment leven. Nog bewuster eten. En nog harder proberen om niets te doen. Maar zij komen op die manier wel terecht in een volgende mindfuck van jewelste: hoe combineert een mens hard werken met nietsdoen? Hoe kan iemand de ambitie hebben om te leren in het moment te leven? Een ambitie hebben gaat per definitie over iets anders dan ‘het hier en nu’. En hoe zouden mensen ‘loslaten’ moeten combineren met discipline om al die mindfulness-ambitie te verwezenlijken?

Probleem 6. De mindfulness-industrie legt te grote nadruk op individuele verantwoordelijkheid

Stress heeft veel slechte gevolgen voor de gezondheid. Daarover bestaat meer dan voldoende bewijs. Aanbieders van mindfulness roepen vervolgens graag dat hun methode die stress kan weghalen. Of ze stellen dat stress kan voortkomen uit het feit dat mensen op dit moment te weinig mindful leven. Daarmee schuiven ze de verantwoordelijkheid voor het oplossen van die stress vrijwel volledig in de schoenen van het individu. En zo kan het voorkomen dat een bedrijf waar 60 uur werken de norm is, zijn werknemers doodleuk een workshop mindfulness aanbiedt om ‘beter te leren omgaan met stress’ in plaats van iets te doen aan die idiote werkdruk. Wie vervolgens alsnog uitvalt met een burn-out, kan zomaar het verwijt krijgen ‘de lessen uit de cursus slecht te hebben toegepast’.

Iedereen die stelt dat mindfulness helpt om stress te bestrijden draagt bij aan de overtuiging dat een leven zonder stress voor iedereen is weggelegd, zolang mensen maar de juiste technieken gebruiken. De mindfulness-industrie werkt daarmee niet mee aan een oplossing, maar aan een probleem waarbij veel te veel nadruk ligt op de verantwoordelijkheid van het individu. Dat is een hard gelag voor mensen die langdurig kampen met een burn-out of een depressie. Hadden zij dat kunnen voorkomen als ze beter hadden opgelet bij de cursus mindfulness?

De oplossing van een complex probleem als stress is niet gebaat bij de overdreven en eenzijdige aandacht voor het individu. Stress is een maatschappelijk probleem. Dat vraagt ook om maatschappelijke oplossingen. In Duitsland is bijvoorbeeld een wet aangenomen die managers verbiedt om contact met werknemers op te nemen tijdens vrije dagen. Bij Volkswagen stoppen de servers een half uur na kantooruren met het versturen van emails. De Nederlandse startup Ghee geeft hun medewerkers contracten van maximaal 4 dagen per week.

Oplossing: Mindfulness hoort thuis bij de religies, niet bij medicijnen

Mindfulness hoort niet thuis in het rijtje stoppen met roken, parcetamol en regelmatig bewegen. Dat zijn allemaal methodes waarvan de werking zeer uitgebreid is onderzocht en waarvan precies bekend is wat de baten zijn. Het zijn allemaal helder te definiëren methodes waar weinig misverstanden over kunnen ontstaan. De relatie tussen bijvoorbeeld roken en longkanker staat onomstotelijk vast. Stoppen met roken is een uitstekend advies voor wie zijn kansen op longkanker wil verlagen.

Mindfulness hoort thuis in het rijtje katholicisme, gitaar spelen en uitwedstrijden van Go Ahead Eagles bezoeken. Als het mensen gelukkig maakt, is dat prachtig. Maar dat wil niet zeggen dat het voor iedereen werkt of dat iedereen er gelukkig van wordt. En het zou de industrie sieren als ze stoppen met het doen van allerlei claims op basis van hun geloof. Net zo min als een katholiek kan stellen dat zijn wekelijkse kerkgang bewijs is dat God bestaat, zo kunnen aanbieders van mindfulness met de huidige stand van de wetenschap niet stellen dat mindfulness ‘werkt’.

Liefhebbers van mindfulness zouden ook moeten begrijpen dat hun geloof tot gefronste wenkbrauwen kan leiden. Net zoals niet iedereen het eens is met de uitgangspunten van het katholicisme of houdt van gitaarsolo’s. En een Go Ahead-supporter kan in de regio Zwolle zijn Eaglesmuts maar beter afzetten. Het grote voordeel van het geloof in mindfulness is gelukkig wel dat al die kritiek een prachtige oefening is om daar heel mindful onder te blijven.

Richard Engelfriet, auteur van De Succesillusie en fervent gitarist.

Met dank aan Imre Vegh voor een constructief debat over allerlei mindfulness-onderzoeken en zijn opmerkzaamheid over de waarschuwing van de 15 wetenschappers.

Meer kritische beschouwingen lezen over de zelfhulpindustrie? Of vindt u het leuk om mij te ondersteunen? Bestel dan mijn boek De Succesillusie!


7 reacties

  1. Jolie schreef:

    Hè, wat fijn dat je t hardop zegt…
    En zo goed onderbouwd alle aspecten, van de commercie tot de tegenstrijdigheden er in, onder de loep neemt..

    Ik kom ook vaak mensen tegen die ermee schermen “zou je ‘ns moeten doen..!” en herinner me dan, zonder dat aan die gelovigen te vertellen, hoe ik zelf wel ‘ns last heb gehad van wat ik maar mijn ‘aangeboren (???) mindfulness’ ben gaan noemen :-/

    Zo zat ik ooit als jeugdige leraar (26) in de trein, die vertraging opliep. En bedacht me “Niemand is erbij gebaat als ik totaal gestressed aankom, dus… Loslaten….Uitademen, inademen…” Ontspannen liep ik even later het gebouw binnen en startte meteen de les. Maar al snel riep een briesende conrectrix me op het matje. “Ik zou je moeten berispen! Niet vanwege die trein! Daar kon je niks aan doen! Maar dat jij dan met zo’n totaal ontspannen kop van ‘niets aan de hand’ het lokaal komt inlopen!”

    Het woord ‘flabbergasted’ kende ik nog niet, maar dat beschrijft wat ik toen voelde. En ik realiseerde me, dat we de stress die we “uitstralen”, in zekere zin ook van elkaar eisen. Als (zinloos?) excuus, om aan te geven dat we elkaar heel belangrijk vinden, — ik weet het niet, maar we eisen het.

    Hoe dan ook, regelmatig denk ik: Voor mij zou een cursus ont-mindfulnessen handig zijn. Misschien een nieuw gat in de markt 😉

  2. Sam schreef:

    Het klopt dat de mindfulnessbranche onterechte claims legt. Ook bij betere onderzoeken naar de werkzaamheid blijft vrijwel steeds één vraag openstaan: ook als mensen opgeknapt zijn, wat was dan het werkzame bestanddeel? Want tijdens mindfulnessprogramma’s gebeurt van alles tegelijk, vaak over een wat langere periode. Het is vervolgens moeilijk, zo niet onmogelijk, om precies te zeggen ‘wat het hem gedaan heeft’.

    Het is wél zo dat meditatieve (mindfulnessachtige) technieken mensen kunnen helpen een ‘metacognitie’ te ontwikkelen waarmee ze van binnenuit naar zichzelf en hun bewustzijnsinhoud kunnen kijken. Mensen kunnen zo leren hun eigen emoties en gedachten beter te snappen en vervolgens ook beter te hanteren (emotieregulatie; minder reactief worden). Als je er zo naar kijkt, dan zie je ook duidelijk een ‘werkzaam bestanddeel’. Maar het werken met een dergelijke metacognitie is niet voorhouden aan mindfulness en is al veel langer bekend in tal van psychotherapeutische benaderingswijzen. Echte psychotherapeuten zullen tegelijk ook minder claims leggen; ze weten dat sommige technieken soms werken, dat je wat moet uitproberen, en dat het soms mislukt.

    Hoe stelliger de claim, hoe groter de kans dat je met een koopman te maken hebt, en niet met een serieuze behandelaar.

  3. Jesse Budding schreef:

    Ik ga meteen mijn cursusgeld terugvragen!

  4. Bram schreef:

    Grappig stukje. Ook vol drogredeneringen trouwens. Volgens mij trapt de auteur in zijn eigen valkuil en doet hij zelf een aantal claims die ik weleens onderbouwd zou zien:
    1) op welke feiten is de claim gebaseerd dat er een ‘gigantische industrie’ van mindfulness is?
    2) welke mindfulness bureau’s of coaches beloven ‘gouden bergen’ en waar staat dat? Ik ken ze niet.
    3) welke beoefenaars ‘rapporteren psoriasis die verdwijnt, meten een lagere bloeddruk en genezen volledig van kanker’???

  5. Dag Bram, dank voor je reactie! Welke drogredenen herken je in mijn stuk? Ik hoor het graag. Want als ik zo vrij mag zijn: tegen iemand zeggen dat hij drogredenen gebruikt zonder ze te benoemen is ook een drogreden 😉

    Wat betreft je vragen:
    1. De aanname dat het een gigantische industrie is, vind ik wel gerechtvaardigd. Google even op ‘aanbieders mindfulness’ en je vindt een enorme hoeveelheid van bureaus, coaches etc waar je cursussen kunt volgen en mindfulness kunt leren.
    2. Als je toch bezig bent, klik dan even op een paar van die aanbieders. Daar lees je de ‘gouden bergen’. Voor de goede orde: uiteraard zal niemand zelf de term ‘gouden berg’ gebruiken, maar je leest wel veel claims over de effecten van mindfulness die je als deelnemer zou bereiken na het volgen van de cursus.
    3. In het wetenschappelijke artikel ‘Mindfulness meditation: Do-it-yourself medicalization of every moment’ van Kristin K. Barker (Social Science & Medicine 106 (2014), p168e176) staat een uitgebreide inventarisatie van allerlei claims die mindfulness-aanbieders doen. Daar komen de drie ziektebeelden vandaan. Psoriasis is overigens de meest voorkomende ziekte die ik ben tegengekomen: google maar even op ‘psoriasis mindfulness’ en je komt de claims zo tegen.

    Dank overigens voor je kritische vragen. Als je andere managementgoeroes en hun theorieen net zo kritisch beschouwt, ben ik een tevreden mens!

  6. Mariette schreef:

    Dank! Ik moest ook nog mindfullen. Dat kan ik nu gelukkig schrappen van mijn ook-nog-to-do-list.

  7. Douwe Geluk schreef:

    Een super goed artikel, een kleine reflectie van mij erover:

    Mindfulness is inderdaad meer een term die verkocht word voor veel geld. Niks is ervan echt concreet bewezen, maar de industrie vult wel zijn zakken ermee.

    Ik ben zelf ook tegen het feit dat sommige mindfulness meditatie lessen zoveel moeten kosten. Mindfulness is een goed verkopende sweet term en niet heel anders dan de Mc D..

    Zelf heb ik als docent Chinese vechtsport gewerkt bij een mindfulness organisatie in Apeldoorn. Vond het geldmakende aspect en eigenlijk niet echt wat bieden waanzinnig.

    Ik ben daar weg gegaan en ben nu Tai Chi docent bij Tai Chi Apeldoorn de Bron van Geluk. Ook ik heb de term mindfulness wel eens gebruikt maar vanuit aziatische gedachten goed zou: “mind emptyness” of “zen fulness” een veel betere term zijn.

    Bij zen gaat het erom dat je al het niet noodzakelijke weghaald dus meer een vorm van emptyness.

    Mvg

    Douwe Geluk
    Tai Chi Apeldoorn

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit /  Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit /  Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit /  Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit /  Bijwerken )

w

Verbinden met %s

Vul hier uw emailadres in en ontvang iedere nieuwe column in uw inbox!

Bestel mijn boek ‘De Succesillusie’

%d bloggers liken dit: